Nhiên liệu hóa thạch là gì? Phân loại và lợi ích

Nhiên liệu hóa thạch là các loại nhiên liệu giàu carbon và hydrocarbon, được hình thành từ quá trình phân hủy kỵ khí của xác sinh vật bị chôn vùi dưới lòng đất trong hàng triệu năm, dưới tác động của nhiệt độ và áp suất cao. Đây là nguồn năng lượng không tái tạo, đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của nền văn minh công nghiệp hiện đại.

Các dạng nhiên liệu hóa thạch phổ biến bao gồm than đá (có nguồn gốc chủ yếu từ thực vật), dầu mỏ và khí đốt tự nhiên (hình thành từ sinh vật biển cổ đại). Chúng cung cấp năng lượng thiết yếu cho sản xuất điện, giao thông vận tải, công nghiệp nặng và nhiều lĩnh vực kinh tế khác.

Bài viết này của DAT Group sẽ phân tích chi tiết nhiên liệu hóa thạch là gì, các loại nhiên liệu hóa thạch chính, cũng như những lợi ích và hệ lụy môi trường đi kèm với việc khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên này.

1. Nhiên liệu hóa thạch là gì?

Nhiên liệu hóa thạch là nguồn năng lượng truyền thống được hình thành từ xác sinh vật cổ đại, trải qua quá trình biến đổi địa chất kéo dài hàng triệu năm. Chúng chứa hàm lượng năng lượng cao nhờ cấu trúc giàu carbon, cho phép tạo ra nhiệt lượng lớn khi đốt cháy.

Trong suốt nhiều thế kỷ, nhiên liệu hóa thạch đã trở thành trụ cột của nền kinh tế toàn cầu, đặc biệt trong sản xuất điện, giao thông vận tải và công nghiệp hóa chất. Tuy nhiên, do là tài nguyên không tái tạo, trữ lượng nhiên liệu hóa thạch ngày càng suy giảm.

Quan trọng hơn, việc đốt nhiên liệu hóa thạch thải ra lượng lớn khí CO₂ và các chất ô nhiễm khác, góp phần gây biến đổi khí hậu, ô nhiễm không khí, suy thoái môi trường và ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe con người. Chính vì vậy, nhiên liệu hóa thạch ngày càng trở thành chủ đề tranh luận lớn trong chiến lược phát triển năng lượng toàn cầu.

2. Các loại nhiên liệu hóa thạch chính

Nhiên liệu hóa thạch được phân loại dựa trên nguồn gốc hình thành, tính chất vật lý và phạm vi ứng dụng. Mỗi loại đều có ưu điểm riêng nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn những rủi ro về môi trường.

2.1 Than đá

Than đá là một trong những loại nhiên liệu hóa thạch lâu đời và được sử dụng rộng rãi nhất, đặc biệt trong sản xuất điện. Với chi phí khai thác thấp và trữ lượng lớn, than đá từng đóng vai trò trung tâm trong cuộc Cách mạng Công nghiệp.

Tuy nhiên, việc đốt than đá tạo ra lượng lớn khí CO₂, SO₂ và bụi mịn, gây ô nhiễm không khí nghiêm trọng và là nguyên nhân chính của hiện tượng nóng lên toàn cầu. Do đó, dù vẫn được sử dụng, than đá đang dần bị hạn chế trong các chiến lược năng lượng bền vững.

2.2 Dầu mỏ

Dầu mỏ là nhiên liệu hóa thạch có giá trị kinh tế cao, giữ vai trò then chốt trong ngành giao thông và công nghiệp hóa dầu. Các sản phẩm từ dầu mỏ như xăng, dầu diesel, nhựa và hóa chất hiện diện rộng khắp trong đời sống hiện đại.

Tuy nhiên, quá trình khai thác, vận chuyển và sử dụng dầu mỏ tiềm ẩn nhiều rủi ro môi trường, bao gồm tràn dầu, ô nhiễm nước biển và phát thải khí nhà kính. Việc phụ thuộc quá mức vào dầu mỏ cũng khiến nhiều quốc gia đối mặt với nguy cơ mất an ninh năng lượng.

2.3 Khí đốt tự nhiên

Khí đốt tự nhiên được xem là loại nhiên liệu hóa thạch “sạch” hơn so với than đá và dầu mỏ, do phát thải CO₂ thấp hơn khi đốt cháy. Nhờ đó, khí đốt thường được sử dụng như giải pháp chuyển tiếp trong quá trình giảm dần sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch truyền thống.

Tuy nhiên, khí methane là thành phần chính của khí đốt tự nhiên – lại là một loại khí nhà kính rất mạnh. Nếu rò rỉ trong quá trình khai thác và vận chuyển, methane có thể gây tác động nghiêm trọng đến biến đổi khí hậu.

2.4 Đá phiến dầu

Đá phiến dầu là dạng nhiên liệu hóa thạch được khai thác thông qua công nghệ nứt vỡ thủy lực (fracking). Phương pháp này cho phép tiếp cận các nguồn năng lượng trước đây khó khai thác, góp phần mở rộng nguồn cung năng lượng.

Tuy nhiên, fracking gây ra nhiều tranh cãi do nguy cơ ô nhiễm nguồn nước ngầm, tiêu thụ lượng nước lớn và làm gia tăng nguy cơ động đất. Vì vậy, dù tiềm năng lớn, đá phiến dầu vẫn bị hạn chế tại nhiều quốc gia do lo ngại về môi trường.

3. Lợi ích của nhiên liệu hóa thạch

Mặc dù đang đối mặt với nhiều thách thức về môi trường, nhiên liệu hóa thạch như than đá, dầu mỏ và khí tự nhiên vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống con người và nền kinh tế toàn cầu nhờ những lợi ích thiết thực đã được chứng minh trong nhiều thập kỷ.

Trước hết, nhiên liệu hóa thạch cung cấp nguồn năng lượng ổn định và có khả năng đáp ứng nhu cầu lớn. Các nhà máy nhiệt điện than và khí tự nhiên có thể phát điện liên tục, không phụ thuộc vào điều kiện thời tiết, qua đó đảm bảo nguồn điện cho sản xuất công nghiệp, giao thông vận tải và sinh hoạt hằng ngày. Đây là lợi thế mà nhiều nguồn năng lượng tái tạo hiện nay vẫn đang trong quá trình hoàn thiện để thay thế hoàn toàn.

Thứ hai, nhiên liệu hóa thạch là nguyên liệu đầu vào then chốt của ngành công nghiệp hóa chất và vật liệu. Dầu mỏ không chỉ được sử dụng làm nhiên liệu mà còn là nguồn nguyên liệu quan trọng để sản xuất nhựa, cao su tổng hợp, sợi nhân tạo, dung môi và nhiều sản phẩm hóa dầu khác. Khí tự nhiên cung cấp methane cho sản xuất amoniac – thành phần cốt lõi của phân bón, góp phần nâng cao năng suất nông nghiệp và đảm bảo an ninh lương thực toàn cầu.

Thứ ba, giao thông vận tải hiện nay vẫn phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch. Xăng, dầu diesel và nhiên liệu phản lực từ dầu mỏ là nền tảng vận hành của ô tô, tàu hỏa, máy bay và tàu biển trên phạm vi toàn cầu. Bên cạnh đó, các dạng nhiên liệu hóa thạch “sạch hơn” như khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) và khí nén tự nhiên (CNG) đang được ứng dụng nhằm giảm phát thải so với nhiên liệu truyền thống.

Ngoài ra, ngành công nghiệp nhiên liệu hóa thạch đóng góp đáng kể vào việc làm và tăng trưởng kinh tế. Hàng triệu lao động trên thế giới đang làm việc trong các lĩnh vực khai thác, chế biến, vận chuyển và dịch vụ hỗ trợ. Ở nhiều quốc gia, xuất khẩu nhiên liệu hóa thạch là nguồn thu quan trọng cho ngân sách nhà nước, góp phần phát triển cơ sở hạ tầng, hệ thống năng lượng và các ngành kinh tế liên quan.

4. Thực trạng sử dụng nhiên liệu hóa thạch tại Việt Nam và thế giới

Mặc dù xu hướng chuyển dịch sang năng lượng tái tạo đang diễn ra mạnh mẽ, nhiên liệu hóa thạch vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu năng lượng toàn cầu. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), đến năm 2024, khoảng 77% sản lượng điện trên thế giới vẫn được sản xuất từ các nguồn nhiên liệu hóa thạch, trong đó than đá và khí đốt tự nhiên giữ vai trò chủ đạo.

Tại Việt Nam, tình hình sử dụng nhiên liệu hóa thạch cũng phản ánh xu thế chung này. Các báo cáo từ Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và Bộ Công Thương cho thấy, than đá hiện chiếm khoảng 46% tổng công suất nguồn phát điện quốc gia, kéo theo lượng phát thải CO₂ ước tính trên 200 triệu tấn mỗi năm. Điều này đặt ra thách thức lớn đối với mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) mà Việt Nam đã cam kết tại Hội nghị COP26.

Không chỉ tạo áp lực về môi trường, việc phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu hóa thạch còn kéo theo hàng loạt hệ lụy kinh tế – xã hội, bao gồm:

• Gia tăng chi phí y tế cộng đồng do ô nhiễm không khí

• Ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe hô hấp, đặc biệt tại các đô thị và khu công nghiệp

• Phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu, làm suy giảm tính tự chủ và an ninh năng lượng quốc gia

Thực trạng này cho thấy, dù nhiên liệu hóa thạch vẫn đóng vai trò quan trọng trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn, việc giảm dần sự phụ thuộc và thúc đẩy các nguồn năng lượng sạch là xu hướng tất yếu để hướng tới phát triển bền vững.

5. Tác động của nhiên liệu hóa thạch đến môi trường và sức khỏe

Việc khai thác và đốt nhiên liệu hóa thạch ở quy mô lớn không chỉ là nguyên nhân chính gây phát thải khí nhà kính mà còn để lại nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với môi trường tự nhiên và sức khỏe con người. Những tác động tiêu cực này ngày càng trở nên rõ rệt, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam.  Nhu cầu năng lượng tăng nhanh trong khi hệ thống kiểm soát phát thải và chuyển đổi năng lượng còn nhiều hạn chế.

6. Giải pháp của DAT Group: Năng lượng mặt trời áp mái cho hộ gia đình và doanh nghiệp

Trong bối cảnh nhiên liệu hóa thạch ngày càng bộc lộ nhiều hạn chế về môi trường, chi phí và tính bền vững, việc chuyển dịch sang năng lượng tái tạo là xu hướng tất yếu. Năng lượng mặt trời, đặc biệt là mô hình điện mặt trời áp mái, đang trở thành giải pháp hiệu quả giúp giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và hướng tới phát triển bền vững.

Với vai trò là đơn vị tiên phong trong lĩnh vực năng lượng sạch, DAT Group không chỉ cung cấp thiết bị điện mặt trời mà còn mang đến giải pháp tổng thể từ tư vấn, thiết kế, thi công đến vận hành và bảo trì hệ thống. Điều này giúp hộ gia đình và doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí đầu tư, đồng thời nâng cao hiệu suất sử dụng điện năng.

Trên thực tế, các hệ thống điện mặt trời do DAT Group triển khai có thể giúp khách hàng tiết kiệm từ 30% đến 70% chi phí hóa đơn tiền điện hàng tháng, tùy thuộc vào quy mô hệ thống và mức độ tiêu thụ. Quan trọng hơn, việc sử dụng điện mặt trời còn góp phần giảm phát thải CO₂, hạn chế tác động tiêu cực của nhiên liệu hóa thạch và hỗ trợ Việt Nam tiến gần hơn tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero).

DAT Group hiện đang cung cấp:

• Đã triển khai hơn 10.000 hệ thống điện mặt trời áp mái cho hộ gia đình và doanh nghiệp.
• Cung cấp trọn gói: khảo sát – thiết kế – thi công – bảo trì – bảo hành.
• Giải pháp lưu trữ năng lượng (BESS) giúp tối ưu hóa nguồn điện cả ban đêm và giờ cao điểm.

Hãy cùng DAT Group tạo nên một tương lai sạch và bền vững hơn. Truy cập ngay vào website https://datsolar.com để nhận tư vấn miễn phí và khám phá giải pháp phù hợp cho bạn.