Carbon Footprint là gì? 3 Cách giảm thiểu Carbon Footprint cho doanh nghiệp

• Dấu chân carbon (Carbon Footprint) là tổng lượng khí nhà kính phát thải trực tiếp và gián tiếp từ hoạt động của doanh nghiệp, quy đổi ra đơn vị tấn CO2 tương đương (tCO2e).
• Giảm dấu chân carbon là điều kiện bắt buộc để doanh nghiệp xuất khẩu vượt qua các rào cản xanh như cơ chế CBAM của châu Âu và nâng cao năng lực cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
• Ba giải pháp giảm phát thải thực tế bao gồm: lắp đặt điện mặt trời mái nhà (giảm Scope 2), tối ưu hóa hiệu suất thiết bị điện (tiết kiệm chi phí vận hành) và ứng dụng sản xuất tuần hoàn (giảm Scope 3).
• Quy trình tính toán dấu chân carbon chuẩn hóa theo ISO 14064-1 yêu cầu doanh nghiệp xác định rõ ranh giới phát thải, thu thập số liệu tiêu thụ năng lượng và áp dụng hệ số phát thải phù hợp.

Sau khi đã nắm được tổng quan về khái niệm và tầm quan trọng của việc kiểm soát phát thải, doanh nghiệp cần đi sâu vào chi tiết kỹ thuật và các quy định hiện hành. Dưới đây là phân tích chuyên sâu từ DAT Group về cách định nghĩa, đo lường và các giải pháp thực thi tối ưu hóa dấu chân carbon cho hoạt động sản xuất kinh doanh.

Carbon Footprint là gì?

Carbon Footprint (dấu chân carbon) của doanh nghiệp là tổng lượng khí nhà kính (GHG) phát sinh trực tiếp và gián tiếp từ toàn bộ hoạt động sản xuất, vận hành và tiêu dùng của tổ chức đó trong một khoảng thời gian xác định. Kết quả đo lường dấu chân carbon được quy đổi thống nhất về đơn vị tấn CO2 tương đương (tCO2e).

Theo Tiêu chuẩn Giao thức Khí nhà kính (GHG Protocol) và tiêu chuẩn quốc tế ISO 14064, dấu chân carbon không chỉ bao gồm khí carbon dioxide (CO2) mà còn tính gộp cả các khí nhà kính khác như methane (CH4), nitrous oxide (N2O) và các chất trợ lạnh hydrofluorocarbons (HFCs). Mỗi loại khí này có khả năng gây nóng lên toàn cầu (GWP – Global Warming Potential) khác nhau và đều được quy đổi về giá trị tương đương của CO2.

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa Dấu chân carbon và Dấu chân sinh thái (Ecological footprint). Đây là hai khái niệm đo lường môi trường có bản chất và phạm vi ứng dụng hoàn toàn khác nhau:

Tác động tiêu cực của dấu chân carbon đến môi trường và doanh nghiệp

Dấu chân carbon lớn không chỉ đẩy nhanh quá trình biến đổi khí hậu toàn cầu mà còn trực tiếp tạo ra những rào cản thương mại nghiêm trọng, đe dọa đến khả năng sinh tồn của doanh nghiệp trên thị trường quốc tế.

• Biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường: Lượng phát thải CO2 tích tụ trong bầu khí quyển làm tăng hiệu ứng nhà kính, dẫn đến hiện tượng ấm lên toàn cầu, axit hóa đại dương và gia tăng tần suất các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão lũ, hạn hán. Điều này gây gián đoạn trực tiếp đến chuỗi cung ứng nông nghiệp và nguồn cung nguyên vật liệu đầu vào của doanh nghiệp.
• Rào cản thuế carbon quốc tế (CBAM): Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu (EU) bắt đầu áp dụng việc báo cáo phát thải đối với hàng hóa nhập khẩu. Nếu dấu chân carbon của sản phẩm vượt quá tiêu chuẩn quy định của EU, doanh nghiệp xuất khẩu sẽ phải mua chứng chỉ carbon CBAM với mức giá tương đương giá sàn carbon tại châu Âu. Điều này làm mất hoàn toàn lợi thế cạnh tranh về giá của hàng hóa Việt Nam.
• Mất cơ hội tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu: Các tập đoàn đa quốc gia như Apple, Samsung, Nike đã cam kết lộ trình Net Zero và bắt đầu áp dụng các tiêu chí mua hàng xanh. Những nhà cung cấp vệ tinh tại Việt Nam nếu không chứng minh được lộ trình cắt giảm dấu chân carbon sẽ bị loại khỏi danh sách đối tác ưu tiên.
• Khó tiếp cận nguồn tài chính xanh: Các tổ chức tài chính lớn và ngân hàng thương mại đang áp dụng tiêu chuẩn ESG (Môi trường – Xã hội – Quản trị) vào quy trình thẩm định tín dụng. Doanh nghiệp có dấu chân carbon cao sẽ phải đối mặt với mức lãi suất vay cao hơn hoặc bị từ chối cấp vốn cho các dự án mở rộng sản xuất.

3 cách giảm thiểu Carbon Footprint cho doanh nghiệp

Để cắt giảm dấu chân carbon một cách thực chất và tối ưu hóa chi phí, doanh nghiệp cần triển khai các giải pháp công nghệ đi đôi với việc thay đổi mô hình vận hành năng lượng.

Lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà

Lắp đặt điện mặt trời áp mái là giải pháp trực tiếp và hiệu quả nhất để triệt tiêu lượng phát thải gián tiếp từ điện năng tiêu thụ mua ngoài (Scope 2), đồng thời giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí tiền điện hàng tháng.

Thực tế vận hành tại các nhà máy sản xuất cho thấy, phần lớn lượng phát thải carbon của doanh nghiệp đến từ việc tiêu thụ điện lưới quốc gia (vốn vẫn phụ thuộc nhiều vào nhiệt điện than). Khi chuyển sang tự sản xuất và tiêu thụ điện mặt trời, doanh nghiệp giảm ngay lập tức lượng tCO2e tương ứng trên mỗi kilowatt giờ (kWh) điện sạch tạo ra.

Doanh nghiệp có thể lựa chọn một trong hai phương án hợp tác lắp đặt tùy thuộc vào năng lực tài chính:

• Mô hình tự đầu tư (CAPEX): Doanh nghiệp tự bỏ vốn đầu tư hệ thống điện mặt trời. Phương án này đòi hỏi chi phí ban đầu lớn nhưng mang lại lợi nhuận cao nhất dài hạn, thời gian hoàn vốn dao động từ 4 – 5 năm và doanh nghiệp có toàn quyền sở hữu, vận hành hệ thống trong hơn 20 năm tiếp theo.
• Mô hình mua bán điện PPA (không tốn vốn): Một quỹ đầu tư năng lượng sẽ bỏ 100% vốn để lắp đặt, vận hành hệ thống trên mái nhà của doanh nghiệp. Doanh nghiệp chỉ cần mua lại lượng điện phát ra từ hệ thống với mức giá chiết khấu rẻ hơn giá của EVN từ 10% đến 25%. Mô hình này giúp doanh nghiệp đạt được mục tiêu giảm phát thải ngay lập tức mà không phải chịu rủi ro kỹ thuật hay gánh nặng tài chính.

Bên cạnh lượng điện sạch sử dụng tại chỗ, doanh nghiệp sản xuất điện mặt trời có thể đăng ký cấp Chứng chỉ Thuộc tính Năng lượng (I-REC). Đây là chứng chỉ có giá trị quốc tế giúp doanh nghiệp chứng minh việc sử dụng 100% năng lượng tái tạo trước các đối tác kiểm toán chuỗi cung ứng khó tính của Mỹ và châu Âu.

Sử dụng thiết bị tiết kiệm điện năng

Tối ưu hóa hiệu suất sử dụng năng lượng (Energy Efficiency) thông qua cải tiến thiết bị công nghệ là giải pháp giúp doanh nghiệp cắt giảm chi phí sản xuất trực tiếp và giảm phát thải carbon tức thì.

Nhiều doanh nghiệp thường gặp lỗi vận hành hệ thống động cơ và bơm nước chạy liên tục ở mức công suất tối đa dù tải thực tế dao động lớn. Việc đầu tư lắp đặt biến tần (VFD) cho các hệ thống này giúp điều chỉnh tốc độ động cơ theo nhu cầu thực tế, giảm hao phí năng lượng từ 20% đến 50%.

Để tối ưu hóa toàn diện theo tiêu chuẩn quản lý năng lượng ISO 50001, doanh nghiệp cần tập trung vào các hạng mục thiết bị sau:

• Nâng cấp hệ thống điều hòa không khí trung tâm (HVAC): Ứng dụng các dòng chiller hiệu suất cao kết hợp biến tần giúp giảm lượng điện tiêu thụ của hệ thống làm mát – vốn thường chiếm đến 40% tổng điện năng của một tòa nhà văn phòng hoặc nhà máy dược phẩm, dệt may.
• Chuyển đổi hệ thống chiếu sáng sang LED: Thay thế toàn bộ hệ thống đèn huỳnh quang, đèn metal halide cũ bằng đèn LED công nghiệp có hiệu suất phát quang cao, giảm 50% – 60% điện năng chiếu sáng.
• Lắp đặt hệ thống quản lý năng lượng thông minh (EMS): Hệ thống này tự động theo dõi, ghi nhận dữ liệu tiêu thụ điện theo thời gian thực tại từng phân xưởng, giúp bộ phận kỹ thuật phát hiện nhanh các điểm rò rỉ điện hoặc thiết bị hoạt động kém hiệu quả để xử lý kịp thời.

Ứng dụng mô hình sản xuất xanh tuần hoàn

Ứng dụng mô hình tuần hoàn giúp doanh nghiệp kiểm soát và giảm thiểu lượng phát thải gián tiếp nằm ngoài phạm vi kiểm soát trực tiếp của nhà máy (Scope 3) – nhóm phát thải khó kiểm kê nhất nhưng chiếm tỷ trọng lớn trong tổng dấu chân carbon của chuỗi giá trị.

Mô hình sản xuất tuần hoàn hướng tới việc loại bỏ chất thải và giữ cho nguyên vật liệu được tái sử dụng liên tục trong chu trình sản xuất. Điều này làm giảm nhu cầu khai thác nguyên liệu thô mới – vốn là quá trình tiêu tốn cực kỳ nhiều năng lượng và phát thải carbon.

Doanh nghiệp cần áp dụng đồng bộ các giải pháp sau:

• Tối ưu hóa logistics: Quy hoạch lại hệ thống kho bãi để rút ngắn quãng đường vận chuyển, sử dụng các phương tiện vận tải có mức phát thải thấp hoặc liên kết với các đơn vị vận chuyển có cam kết logistics xanh.
• Chuyển đổi vật liệu thân thiện: Thay thế các loại bao bì nhựa dùng một lần bằng bao bì tự phân hủy sinh học, giấy tái chế hoặc thiết kế bao bì tối giản để giảm trọng lượng vận chuyển.
• Tái chế phế liệu tại chỗ: Thu gom và tái chế phế liệu phát sinh trong quá trình đúc, cắt gọt kim loại hoặc sản xuất nhựa ngay tại nhà máy để đưa ngược lại làm nguyên liệu đầu vào.
• Thiết lập tiêu chuẩn mua hàng xanh: Đưa tiêu chí phát thải carbon thấp vào bộ quy tắc lựa chọn nhà cung cấp. Ưu tiên các nhà cung ứng có chứng nhận quản lý môi trường ISO 14001 và có năng lực cung cấp nguyên liệu thô có dấu chân carbon thấp.

Quy trình 3 bước tính toán dấu chân carbon

Để có thể đưa ra lộ trình giảm phát thải khả thi, trước hết doanh nghiệp phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính một cách chính xác theo tiêu chuẩn ISO 14064-1.

Bước 1: Xác định ranh giới phát thải tổ chức

Doanh nghiệp cần thiết lập ranh giới tài chính và ranh giới vận hành rõ ràng để xác định chính xác các nguồn phát thải nào thuộc quyền kiểm soát của mình.

• Ranh giới tài chính: Doanh nghiệp tính toán phát thải từ các cơ sở, chi nhánh mà mình sở hữu hơn 50% cổ phần hoặc có quyền kiểm soát tài chính.
• Ranh giới vận hành: Doanh nghiệp xác định rõ các nguồn phát thải phát sinh trực tiếp từ hoạt động hàng ngày và phân loại chúng vào các nhóm (Scope) theo quy định của GHG Protocol:
  • Scope 1 (Phát thải trực tiếp): Phát thải từ các nguồn do doanh nghiệp sở hữu hoặc kiểm soát trực tiếp, ví dụ như khí thải từ lò hơi đốt than/gas, khí thải từ đội xe vận tải của công ty, lượng gas lạnh rò rỉ từ hệ thống điều hòa.
  • Scope 2 (Phát thải gián tiếp từ năng lượng mua ngoài): Phát thải phát sinh từ việc sản xuất lượng điện năng, lượng hơi nước hoặc nhiệt lượng mà doanh nghiệp mua từ bên thứ ba để sử dụng cho hoạt động của mình.
  • Scope 3 (Phát thải gián tiếp khác): Phát thải từ các nguồn không thuộc quyền sở hữu hay kiểm soát trực tiếp của doanh nghiệp nhưng nằm trong chuỗi giá trị (ví dụ: việc di chuyển của nhân viên, xử lý chất thải sinh hoạt, phát thải từ hoạt động của nhà cung cấp nguyên liệu).

Bước 2: Thu thập số liệu tiêu thụ năng lượng

Doanh nghiệp tiến hành thu thập số liệu hoạt động thực tế của tất cả các nguồn phát thải đã được xác định trong ranh giới kiểm kê trong vòng 1 năm tài chính.

Doanh nghiệp cần thiết lập một checklist dữ liệu gốc rõ ràng để tránh tình trạng tính trùng hoặc bỏ sót nguồn phát thải. Các chứng từ cần thu thập bao gồm:

• Hóa đơn tiền điện hàng tháng từ EVN (để tính Scope 2).
• Hóa đơn mua xăng, dầu diesel cho xe công ty và máy phát điện dự phòng (để tính Scope 1).
• Hóa đơn mua gas LPG, than đá, sinh khối cho hệ thống lò hơi (để tính Scope 1).
• Nhật ký vận chuyển, hóa đơn dịch vụ logistics từ các nhà xe thuê ngoài (để tính Scope 3).
• Biên bản bàn giao chất thải sinh hoạt và chất thải nguy hại cho đơn vị xử lý (để tính Scope 3).

Một sai lầm rất phổ biến của nhiều doanh nghiệp là thu thập số liệu dựa trên các báo cáo ước tính cảm tính hoặc thiếu chứng từ gốc đi kèm. Điều này sẽ khiến báo cáo kiểm kê phát thải bị các đơn vị kiểm toán độc lập từ chối phê duyệt.

Bước 3: Tính toán lượng phát thải tương đương CO2

Sau khi có số liệu hoạt động, doanh nghiệp tiến hành quy đổi toàn bộ lượng tiêu thụ năng lượng, nhiên liệu về lượng phát thải tCO2e bằng công thức:

Lượng phát thải (tCO2e)=Số liệu hoạt độngHệ số phát thải (EF)

Trong đó:

• Số liệu hoạt động: Là các đại lượng vật lý đo lường được (ví dụ: kWh điện, lít dầu diesel, tấn than, km di chuyển).
• Hệ số phát thải (EF – Emission Factor): Là lượng khí nhà kính trung bình phát thải trên một đơn vị hoạt động.

Doanh nghiệp bắt buộc phải trích xuất hệ số phát thải từ các nguồn uy tín, có tính pháp lý cao. Theo hướng dẫn kiểm kê khí nhà kính, các nguồn dữ liệu hệ số phát thải chuẩn bao gồm:

• Báo cáo hệ số phát thải của lưới điện Việt Nam do Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Tài nguyên và Môi trường) công bố hàng năm để tính toán phát thải Scope 2.
• Hướng dẫn của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) đối với các loại nhiên liệu hóa thạch thông dụng.
• Cơ sở dữ liệu của GHG Protocol cho các hoạt động phụ trợ.

Sau khi tính toán riêng cho từng nguồn, doanh nghiệp cộng tổng toàn bộ các Scope để ra được tổng dấu chân carbon của tổ chức trong năm kiểm kê.

Câu hỏi thường gặp về dấu chân carbon

Đối tượng doanh nghiệp nào bắt buộc phải kiểm kê khí nhà kính tại Việt Nam?

Theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP và Quyết định 01/2022/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, các cơ sở có lượng phát thải khí nhà kính hàng năm từ 3.000 tấn CO2 tương đương (tCO2) trở lên, hoặc các nhà máy sản xuất, cơ sở kinh doanh tiêu thụ năng lượng tổng cộng từ 1.000 tấn dầu tương đương (TOE) trở lên phải có nghĩa vụ thực hiện kiểm kê khí nhà kính định kỳ và xây dựng kế hoạch giảm nhẹ phát thải. Danh sách các cơ sở này được cập nhật định kỳ bởi Bộ Tài nguyên và Môi trường.

Sự khác biệt cốt lõi giữa Scope 1, Scope 2 và Scope 3 là gì?

Sự khác biệt nằm ở quyền sở hữu nguồn phát thải và mức độ kiểm soát của doanh nghiệp:

• Scope 1 (Trực tiếp): Doanh nghiệp trực tiếp đốt cháy nhiên liệu hoặc làm rò rỉ khí nhà kính ngay tại khuôn viên nhà máy, văn phòng của mình.
• Scope 2 (Gián tiếp qua năng lượng): Doanh nghiệp không trực tiếp đốt nhiên liệu tạo ra khí thải, nhưng tiêu thụ nguồn năng lượng (điện, nhiệt) được sản xuất từ việc đốt nhiên liệu ở nhà máy điện nơi khác.
• Scope 3 (Gián tiếp chuỗi giá trị): Phát thải xảy ra bên ngoài ranh giới vật lý của doanh nghiệp, do các chủ thể khác trong chuỗi cung ứng hoặc khách hàng tiêu dùng sản phẩm tạo ra.

Việc mua tín chỉ carbon (Carbon Credit) có giúp doanh nghiệp giảm trực tiếp dấu chân carbon không?

Không. Mua tín chỉ carbon chỉ được tính là giải pháp bù trừ phát thải (carbon offset) nhằm trung hòa lượng carbon còn lại mà doanh nghiệp chưa thể tự cắt giảm bằng công nghệ. Dấu chân carbon thực tế của nhà máy không hề giảm đi khi doanh nghiệp mua tín chỉ carbon.

Để giảm dấu chân carbon một cách thực chất trên báo cáo kiểm kê sản phẩm, doanh nghiệp phải thực hiện các giải pháp can thiệp kỹ thuật trực tiếp tại nguồn như nâng cấp thiết bị tiết kiệm năng lượng hoặc lắp đặt điện mặt trời mái nhà để chuyển dịch cơ cấu tiêu thụ năng lượng.

Kết luận

Việc giảm thiểu dấu chân carbon không còn là một hoạt động trách nhiệm xã hội tự nguyện, mà đã trở thành điều kiện bắt buộc để doanh nghiệp bảo vệ năng lực cạnh tranh và đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu khắt khe. Bằng cách áp dụng quy trình kiểm kê chuẩn hóa theo ISO 14064-1 và triển khai các giải pháp thực tế như điện mặt trời mái nhà hay tối ưu hóa thiết bị điện hiệu suất cao, doanh nghiệp hoàn toàn có thể tự chủ lộ trình giảm phát thải của mình.

DAT Group với năng lực chuyên môn sâu trong lĩnh vực năng lượng tái tạo và tối ưu hóa hiệu suất thiết bị điện luôn sẵn sàng đồng hành cùng doanh nghiệp xây dựng những giải pháp giảm thiểu Carbon Footprint tối ưu và tiết kiệm chi phí nhất.